اسهال حاد در خرگوش

اسهالی که بصورت ناگهانی رخ داده و با نرم یا آبکی بودن مدفوع همراه است. معمولاً بروز اسهال حقیقی در خرگوش بالغ شایع نیست.

پاتوفیزیولوژی

بروز اسهال معمولاً به دلیل عدم تعادل بین جذب، ترشح و فعالیت های حرکتی روده ها بروز می نماید.

در شرایط طبیعی معمولاً اپیتلیوم روده مایع و الکترولیت ترشح می کند تا به هضم مواد غذائی کمک کند تا در نهایت این مواد هضم شده جذب شده و به راحتی در دستگاه گوارش حرکت نماید.

در صورتیکه در خرگوش Dysbiosis (به هم خوردن فلور میکروارگانیسمی) روده ای رخ دهد، وجود چنین ترشحاتی از فعالیت جذبی جلوگیری کرده و منجر به بروز اسهال از نوع ترشحی می شود.

خرگوش ها به عنوان حیوان که تخمیر در بخش عقبی روده اش انجام می شود به تغییرات غذائی شدیداً حساس است.

برای آنکه فرآیند تخمیر در روده خرگوش به درستی صورت گیرد، باید در جیره غذائی خرگوش علوفه و یونجه ساقه بلند حضور داشته باشد. در صورتیکه در غذای خرگوش میزان کافی از فیبر درشت وجود نداشته باشد، از جمله پلت های فاقد یونجه و علوفه، منجر به کاهش فعالیت حرکتی در ناحیه Cecocolonic شده و در نهایت به دلیل کاهش ثانویه جذب، باعث بروز اسهال می شود.

یکی از شایع ترین علل مستعد کننده بروز اسهال در خرگوش، اختلال در فعالیت فلور همزیست روده ای است. این فلور میکروبی ممکن است به دلیل استفاده از آنتی بیوتیک، استرس یا تغذیه نامناسب دچار تغییراتی شود. از سوی دیگر کاهش فعالیت حرکتی در Cecocolonic منجر به بروز تغییراتی در تخمیر سکومی، pH و تولید سوبسترا شده که مجموع این تغییرات در نهایت منجر به تغییر جمعیت میکروفلور دستگاه گوارش می شود.

جیره های حاوی مقدار کم فیبرهای خشبی، معمولاً میزان بالائی از کربوهیدرات های ساده داشته که با فراهم کردن یک منبع ساده برای ترکیبات قابل تخمیر، رشد باکتری های پاتوژن از جمله E.Coli و Clostridium spp را افزایش می دهد. در چنین شرایطی تغییر فلور باکتریائی می تواند منجر به بروز اسهال حاد و یا انتروتوکسمی شود.

مهم ترین منابع کربوهیدرات های ساده عبارتند از پلت، میوه زیاد، سبزیجات شکری، تشویقی غلات، نان، شکر،

استفاده از آنتی بیوتیک می تواند منجر به تغییر فلور طبیعی روده و در نهایت بروز اسهال حاد و شدید و اغلب کشنده در خرگوش شود. از جمله چنین آنتی بیوتیک هائی می توان به فرم خوراکی آنتی بیوتیک های موثر بر باکتری های گرم مثبت و بعضی از باکتری های گرم منفی (Lincomycin، Clindamycin، Erythromycin، Ampicillin, Amoxicillin، Cephalosporin و پنی سیلین ها) اشاره نمود.

در نهایت بروز چنین مشکلاتی می تواند منجر به درگیری دستگاه گوارش و متابولیک (مایعات، الکترولیت و اسید و باز) شود.

سابقه خرگوش مبتلا به اسهال

معمولاً در خرگوش مبتلا به اسهال حاد، خیلی زود علائم بالینی مرتبط با یک بیماری شدید (از جمله بی اشتهائی، درد شکمی، اسهال آبکی، دهیدراتاسیون شدید، افسردگی و شوک) بروز می کند در نتیجه باید با آن به عنوان یک بیمار اورژانسی برخورد نمود.

در زمان از شیر گیری خرگوش ممکن است علائم مرتبط با اسهال موکوئیدی (اسهال موکوسی، افسردگی، بی اشتهای) مشاهده شود.

در خصوص اسهال گاهی ممکن است به آبکی، نرم و چسبناک یا پوشیده شده بودن مدفوع از موکوس اشاره شود.

در سابقه بعضی از خرگوش های مبتلا به اسهال ممکن است زمینه استرس زا (جراحی، بستری شدن، بیماری، تغییر جیره غذائی، تغییر شرایط محیطی و نگهداری) دیده شود.

علائم بالینی

اسهال خفیف تا متوسط

• درد و ناراحتی در ناحیه شکمی (قوز کردن، عدم تمایل به حرکت کردن، دندان قروچه)
• وجود گاز یا مایع در روده یا سکوم و تشخیص آن در ملامسه
• کثیف بودن ناحیه پرینه با مدفوع

اسهال حاد و شدید؛ شوک انتروتوکسیک

• دهیدراتاسیون و افسردگی
• اتساع محوطه شکمی، صدای طبلی در محوطه شکمی
• تاکی کاردی یا برادیکاردی
• تاکی پنه
• علائم شوک هایپوولمیک (مخاطات رنگپریده، افزایش CRT و نبض ضعیف)
• کاهش دمای بدن (هایپوترمی) (باید 3 سانتی متر دماسنج وارد رکتوم شود)

دلایل بروز اسهال در خرگوش

• دلایل ناشی از تغذیه (رژیم غذائی)
• تغییر در فلور باکتریائی / انتروتوکسمی: باکتری های E.coli و Clostridium spiroforme و Clostridium piliforme (بیماری Tyzzers) و سالمونلا، سودوموناس، کمپیلوباکتر
• انسداد: نئوپلازی، آبسه و توهم رفتگی روده (Intussusception)
• دارو و سم: مصرف خوراکی بعضی از آنتی بیوتیک ها، گیاهان سمی
• عفونت های ویروسی: کروناویروس (در خرگوش های 3 تا 10 هفته)، روتاویروس
• علل انگلی: کوکسیدیا (Eimeria spp روده ای یا کبدی)

تشخیص افتراقی

• سکوتروف خرگوش: اسهال باید از مدفوع شبانه‌ی هضم‌نشده (سِکوتروف) متمایز داده شود.
• اسهال آبکی و آمیخته با خون ـ معمولاً در خرگوش‌های جوان مرتبط با کوکسیدیا یا انتریت باکتریایی است؛ در خرگوش‌های مسن‌تر ـ مرتبط با انتریت باکتریایی (به‌ویژه گونه‌های کلستریدیوم، ای‌کولای یا سالمونلا) یا انسداد روده/تو هم رفتگی روده (Intusussception) است.
• افسردگی شدید، بی‌حالی، کاهش دمای بدن و نشانه‌های شوک ـ معمولاً مرتبط با انتروتوکسمی کلستریدیایی است.
• مدفوع نرم، با قوام چسبنده یا خمیری ـ معمولاً مرتبط با رژیم غذایی نامناسب یا تغییر ناگهانی رژیم است.

آزمایش خون (CBC/بیوشیمی)

• افزایش هماتوکریت و غلظت پروتئین سرم که در کم‌آبی دیده می‌شود.
• افزایش تعداد گلبول‌های سفید ممکن است در آنتریت باکتریایی دیده شود، اما به‌ندرت رخ می‌دهد.
• الکترولیت‌ها ممکن است به دلیل دفع از طریق روده غیرطبیعی باشند (هیپوکالمی، هیپوکلرمی، هیپوناترمی).
• تغییر سطح پروتئین‌ها به دلیل دفع از روده (کاهش) یا کم‌آبی (افزایش).
• تغییر مقادیر کلیوی به دلیل کم‌آبی یا خون‌ریزی دستگاه گوارش (ازوتمی پیش‌کلیوی) یا به دلیل بیماری کلیوی.
• آنزیم‌های کبدی ممکن است در بیماری دستگاه گوارش افزایش یابند.

سایر آزمایش‌های آزمایشگاهی

• بررسی مستقیم مدفوع، شناورسازی مدفوع برای رد کوکسیدیوز در بیماران جوان یا ناتوان.
• کشت مدفوع در شرایط بی‌هوازی ممکن است وجود ارگانیسم‌های کلستریدیوم را نشان دهد، اما به دلیل سخت‌رشد بودن این باکتری، اغلب منفی است.

تصویربرداری؛ یافته‌های رادیوگرافی

پر بودن سکوم و روده از گاز یک یافتهٔ شایع در خرگوش‌های مبتلا به اسهال حاد و انتروتوکسمی است. ممکن است برای رد سایر علل اسهال (پیچش مزانتر، نئوپلازی، و تو هم رفتگی روده ای) مفید باشد.

درمان

• برای موفقیت، درمان باید متناسب با علت زمینه‌ای باشد.
• بیشتر خرگوش‌های بالغ با اسهال خفیف که از سایر جهات هوشیار و سرحال هستند را می‌توان به‌صورت سرپایی درمان کرد.
• خرگوش‌هایی که نشانه‌های بی‌حالی، افسردگی، کم‌آبی یا شوک دارند، حتی اگر اسهال خفیف باشد یا وجود نداشته باشد، بستری شوند.
• زمانی که اسهال شدید است و به کم‌آبی و عدم تعادل الکترولیتی منجر می‌شود، بستری شوند.
• خرگوش‌های زیر ۵ ماه، صرف‌نظر از شدت اسهال، بستری شوند.
• خرگوش‌های مبتلا به اسهال خفیف و متناوب که با دفع مدفوع نرم و خمیری و عدم وجود سایر علائم بالینی مشخص می‌شوند، ممکن است تنها با اصلاح رژیم غذایی پاسخ دهند. این خرگوش‌ها روزانه چند مدفوع نرم دارند و بقیهٔ مدفوع آن‌ها طبیعی و به‌صورت گلوله‌های شکل‌گرفته است.
• مهم ترین بخش از درمان مایع درمانی و حفظ تعادل الکترولیتی در خرگوش مبتلا به اسهال است. در صورت نیاز، می‌توان درمان مایعات کریستالوئیدی را به‌صورت خوراکی، زیرجلدی، یا وریدی تجویز کرد. هدف، بازگرداندن بیمار به وضعیت هیدراتاسیون مناسب (طی ۱۲–۲۴ ساعت) و جبران هرگونه افت مداوم مایعات است. نیاز نگهداری به مایعات برای نژادهای کوچک یا کوتوله حدود ۶۰ میلی‌لیتر/کیلوگرم/روز و برای نژادهای بزرگ ۸۰–۱۰۰ میلی‌لیتر/کیلوگرم/روز برآورد می‌شود.
• کاهش شدید حجم مایعات ممکن است با اسهال حاد رخ دهد؛ در این موارد ممکن است درمان تهاجمی مایعات برای شوک لازم باشد.

رژیم غذایی

ضروری است که خرگوش در طول درمان و پس از آن به خوردن ادامه دهد. ادامهٔ بی‌اشتهایی، اختلالات حرکتی روده را تشدید می‌کند، باعث برهم‌خوردن بیشتر میکروفلور گوارشی می‌شود و زمینه را برای رشد بیش از حد پاتوژن‌های باکتریایی روده فراهم می‌آورد.
یونجهٔ باکیفیت و پلت های تجاری مرغوب ارائه دهید.
از دادن سبزیجات برگی، سبزیجات، میوه‌ها و تنقلات خودداری کنید زیرا این غذاها کربوهیدرات بالاتری دارند و می‌توانند رشد بیش از حد کلستریدیوم را تشدید کنند.
اگر بیمار از خوردن این غذاها امتناع کرد، از طریق سرنگ، مقدار ۱۰–۱۵ میلی‌لیتر/کیلوگرم از راه خوراکی هر ۶–۸ ساعت بدهید. معمولاً حجم‌های بیشتر و دفعات تغذیهٔ بیشتر نیز پذیرفته می‌شود؛ به اندازه‌ای که خرگوش به راحتی بپذیرد، به او غذا دهید.
مکمل‌های تغذیه‌ای با کربوهیدرات و چربی بالا منع مصرف دارند.
رژیم غذایی باید به‌طور دائمی اصلاح شود تا مقدار کافی فیبر درشت و یونجهٔ ساقه‌بلند داشته باشد. یونجهٔ تازه و باکیفیت و مجموعه‌ای از سبزیجات برگی تازه و شسته‌شده ارائه دهید. این مواد غذایی همیشه باید بخش اصلی رژیم را تشکیل دهند. پلت باید محدود شود (۴/۱ پیمانه پلت به ازای هر 2.3 کیلوگرم وزن بدن).

پیش آگهی اسهال در خرگوش

در خرگوش‌های مبتلا به اسهال حاد و شدید علی رغم درمان، ممکن است همچنان مرگ رخ دهد. خرگوش‌های جوان (زیر ۶ ماه) و خرگوش‌هایی که نشانه‌های افسردگی و شوک دارند، حتی در صورت خفیف بودن اسهال، پیش‌آگهی محتاطانه تا بد دارند.

داروهای مورد استفاده برای اسهال خرگوش

• آنتی‌بیوتیک‌ (علیه گونهٔ کلستریدیوم)
  • مترونیدازول (۲۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی؛ ۵–۲۰ میلی‌گرم/کیلوگرم وریدی هر ۱۲ ساعت)
• آنتی بیوتیک های وسیع الطیف (برای سایر عفونت‌های باکتریایی)
  • تریمتوپریم-سولفا (۳۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی هر ۱۲ ساعت)
  • انروفلوکساسین (۱۰–۲۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی، زیرجلدی، وریدی هر ۱۲–۲۴ ساعت) استفاده کنید.
• داروی موثر بر کوکسیدیا
  • سولفادیمتوکسین: دوز اول ۵۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی، سپس ۲۵ میلی‌گرم/کیلوگرم هر ۲۴ ساعت به مدت ۱۰–۲۰ روز
  • تریمتوپریم-سولفا (۳۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی هر ۱۲ ساعت به مدت ۱۰ روز)
  • تولترازوریل (۲۵ میلی‌گرم/کیلوگرم روزانه به مدت ۲ روز خوراکی، سپس پس از ۵ روز تکرار شود).
• کلستیرامین: یک رزین تبادل یونی است که توکسین‌های یوتای کلستریدیوم را متصل می‌کند. دوز ۲ گرم در ۲۰ میلی‌لیتر آب که از طریق گاواژ هر ۲۴ ساعت تا ۱۸–۲۱ روز تجویز شود، در جلوگیری از مرگ خرگوش‌های مبتلا به انتروتوکسمی حاد کلستریدیایی مؤثر گزارش شده است.
• مسکن‌ها:
  • ملوکسیکام (۱ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی، عضلانی هر ۲۴ ساعت)
  • هیدرومورفون (۰٫۰۵–۰٫۲ میلی‌گرم/کیلوگرم وریدی، عضلانی، زیرجلدی هر ۶–۸ ساعت)
  • بوپرنورفین (۰٫۰۲–۰٫۰۵ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی، عضلانی، وریدی هر ۸–۱۲ ساعت)
  • کارپروفن (۲–۴ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی، وریدی هر ۲۴ ساعت)
  • برای درمان خرگوش‌های مبتلا به کاهش تحرک دستگاه گوارش ضروری هستند. درد روده، چه پس از جراحی و چه ناشی از اتساع گازی و ایلئوس، تحرک را مختل کرده و اشتها را کاهش می‌دهد و ممکن است بهبودی را به شدت به تأخیر بیندازد.
• ماروپیتانت (۲ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی هر ۲۴ ساعت) برای درمان درد احشایی استفاده می‌شود. این دارو را با یکی از مسکن‌های ذکر شده در بالا ترکیب کنید.

موارد منع مصرف

• مصرف آنتی‌بیوتیک‌هایی که عمدتاً علیه باکتری‌های گرم-مثبت هستند در خرگوش‌ها ممنوع است.
• مصرف کورتیکواستروئیدها ممکن است باعث سرکوب سیستم ایمنی شود و نباید در خرگوش‌های مبتلا به علل عفونی اسهال استفاده شود. مصرف کورتیکواستروئید با زخم و خون‌ریزی گوارشی، تأخیر در ترمیم زخم، و افزایش حساسیت به عفونت همراه است.

نکات احتیاطی

• ملوکسیکام در خرگوش‌های با عملکرد کلیوی مختل شده با احتیاط مصرف شود.
• تجویز خوراکی هرگونه آنتی‌بیوتیک ممکن است به‌طور بالقوه باعث دیسبیوز روده شود؛ در صورت بروز اسهال یا بی‌اشتهایی، مصرف را قطع کنید.

داروهای جایگزین

کوکسیدیا: آمپرولیوم ۹٫۶٪ در آب آشامیدنی (۰٫۵ میلی‌لیتر به ازای هر ۵۰۰ میلی‌لیتر آب)

پایش بیمار

• حجم و قوام مدفوع، سیتولوژی مدفوع، اشتها، رفتار و وزن بدن
• اگر اسهال برطرف نشد، بررسی مجدد تشخیص در نظر گرفته شود.

عوارض احتمالی

• سپتی‌سمی به دلیل تهاجم باکتریایی به مخاط روده
• کم‌آبی به دلیل از دست دادن مایعات
• شوک، مرگ ناشی از انتروتوکسمی کلستریدیایی

سیر مورد انتظار و پیش‌آگهی

– اکثر حیوانات با اسهال خفیف تا متوسط به درمان پاسخ خوبی می‌دهند.
– پیش‌آگهی در خرگوش‌های مبتلا به اسهال حاد، شدید و آبکی از نسبتاً خوب تا بد متغیر است، بسته به وسعت عفونت و زمان سپری شده تا شروع درمان.
– پیش‌آگهی در خرگوش‌هایی که نشانه‌های شوک دارند (کاهش دمای بدن، برادی‌کاردی، بی‌حالی) و در خرگوش‌های جوان (زیر ۶ ماه)، حتی با درمان، ضعیف تا بد است.