اسهال مزمن در خرگوش

اسهال حقیقی در خرگوش‌های بالغ نادر است. شایع‌ترین علت آنچه صاحبان حیوان به‌عنوان اسهال مزمن و متناوب تصور می‌کنند، مدفوع سکومی (سکوتروف) نخورده است. این وضعیت با دفع مدفوع نرم، خمیری و بدبو، هم‌زمان با دفع پلت های مدفوع طبیعی و سفت مشخص می‌شود.

پاتوفیزیولوژی

مدفوع سکومی یا سکوتروف (که «مدفوع شبانه» نیز شناخته می‌شود) از تخمیر فیبر غیرقابل‌هضم (یونجه، علف‌ها) در سکوم تشکیل می‌شود و تا ۶۰٪ از نیاز کالری روزانهٔ خرگوش را تأمین می‌کند. این مدفوع سرشار از پروتئین، ویتامین‌ها و سایر مواد مغذی ضروری است.
یک انقباض مجزا و مشخص در سکوم رخ می‌دهد که باعث پر شدن کولون با مدفوع سکومی می‌شود. خرگوش این انقباض را حس می‌کند و به‌طور غریزی مدفوع را مستقیماً از مخرج می‌خورد. این مدفوع به سرعت خورده شده و کاملاً بلعیده می‌شود، بنابراین صاحبان حیوان معمولاً این رفتار را تشخیص نمی‌دهند و آن را به‌عنوان رفتار نظافتی در نظر می‌گیرند.
طبیعی است که خرگوش گاهی یک مدفوع سکومی معمولی را نخورد یا از دست بدهد. این مدفوع را می‌توان از طریق ظاهر از مدفوع معمولی تشخیص داد. (برای توضیحات بیشتر مربوط به سکوتروف کلیک کنید) مدفوع سکومی به‌صورت خوشه‌هایی از توده های نرم، قهوه‌ای تیره/سیاه و براق شبیه به یک شاه‌توت بزرگ یا خوشه انگور دیده می‌شود. وقتی خورده نشوند، اغلب به خز اطراف پرینه می‌چسبند یا زیر پا لگد می‌شوند و شکل مشخص خود را از دست می‌دهند. این موضوع، همراه با بافت و بوی شدید، باعث می‌شود که با اسهال اشتباه گرفته شوند.
علت نخورده شدن مدفوع سکومی به دو دسته تقسیم می‌شود: (۱) دشواری یا ناتوانی در رسیدن به مخرج برای خوردن مدفوع سکومی معمولی، یا (۲) غیرطبیعی بودن مدفوع سکومی (بافت، بو) به دلیل دیسبیوز (تغییر فلور طبیعی میکروبی) سکومی.

دستگاه‌های درگیر

• دستگاه گوارش
• دستگاه عصبی
• دستگاه اسکلتی-عضلانی
• دندان‌ها

ویژگی‌های بیمار

• برای نخورده شدن مدفوع سکومی معمولی: خرگوش‌های میانسال تا مسن‌تر
• برای دیسبیوز سکومی: گرایش خاص به سن یا جنسیت وجود ندارد

یافته‌های موجود در تاریخچه

یافتهٔ کلیدی در تاریخچه، دفع مدفوع «اسهالی» همراه با مدفوع طبیعی، سفت و گرد است. اگر خرگوش در طول دورهٔ «اسهال» مدفوع طبیعی نیز دفع می‌کند، مدفوع نرم همان مدفوع سکومی نخورده است.
صاحبان حیوان مدفوع نرم و خمیری را توصیف می‌کنند که به هم می‌چسبد؛ این مدفوع اغلب به خز اطراف پرینه می‌چسبد یا زیر پا لگد می‌شود و شکل مشخص خود را از دست می‌دهد.
دفعات مدفوع «غیرطبیعی» ممکن است از چند بار در روز تا هفتگی یا ماهانه متغیر باشد.

دیگر یافته ها:

• سابقهٔ بیماری دندانی
• سابقهٔ اختلالات ارتوپدی، اسکلتی-عضلانی یا عصبی
• چاقی

برای دیسبیوز سکومی

• سابقهٔ تغییر رژیم غذایی یا رژیم‌های حاوی مقدار ناکافی یونجه یا علف ساقه‌بلند و مقدار زیاد کربوهیدرات‌های سادهٔ (مثلاً تغذیه فقط با پلت، میوه‌های زیاد، سبزیجات قندی، شیرینی‌ها یا محصولات غلات)
• مصرف آنتی‌بیوتیک: استفاده از آنتی‌بیوتیک‌هایی که عمدتاً علیه باکتری‌های گرم مثبت هستند، رشد فلور همزیست را سرکوب کرده و باعث رشد بیش از حد پاتوژن‌های روده‌ای می‌شود.
• استرس: بستری شدن در بیمارستان، تغییرات محیطی و بیماری هم‌زمان ممکن است به تغییرات در فلور همزیست روده کمک کنند.

یافته‌های معاینهٔ فیزیکی

• لک‌های مدفوعی روی پرینه
• درماتیت ثانویهٔ پرینه
• برای نخورده شدن مدفوع سکومی معمولی:
  • پوشش نامرتب مو
  • ریزش موی باقی‌مانده، آلودگی به جرب Cheyletiella و Leptigibbus به دلیل ناتوانی در نظافت
  • نشانه‌های بیماری دندانی: آب‌ریزش دهان، درماتیت مرطوب اطراف دهان و چانه. در چنین شرایطی باید انجام معاینهٔ کامل دهان مد نظر قرار گیرد.
  • چاقی
  • نشانه‌های بیماری اسکلتی-عضلانی: کمردرد که اغلب با اعمال فشار به فضای بین‌مهره‌ای، ضعف و تحلیل عضلانی قابل شناسایی است.
  • نشانه‌های عصبی: نشانه‌های دهلیزی (Vestibular)، ضعف عمومی
  • برای دیسبیوز سکومی: دیسبیوز سکومی اغلب بدون نشانه‌های بیماری سیستمیک رخ می‌دهد. مایع یا گاز اغلب در داخل سکوم قابل لمس است.
  • دیسبیوز حاد و شدید: درد شکمی که با حالت قوزکرده، بی‌میلی به حرکت یا درد در لمس مشخص می‌شود.
  • نشانه‌های ایست (توقف حرکات) گوارشی

علل

• برای نخورده شدن مدفوع سکومی معمولی:
  • بیماری دندانی: رشد بیش از حد دندان‌های پیشین یا درد دهانی باعث دشواری در خوردن مدفوع سکومی می‌شود.
  • چاقی: ناتوانی در خم شدن و رسیدن به مخرج
  • بیماری اسکلتی-عضلانی: درد هنگام خم شدن به سمت مخرج
  • بیماری عصبی: اختلالات دهلیزی (Vestibular)، ضعف عمومی
• برای دیسبیوز سکومی:
  • رژیم غذایی: شایع‌ترین علت در بیمارانی که به‌طور کلی طبیعی به نظر می‌رسند، رژیم غذایی نامناسب است. رژیم‌هایی که سرشار از کربوهیدرات‌های ساده (قطرات ماست، شیرینی‌ها، میوه‌ها و سبزیجات قندی، نان و محصولات غلات) و کم‌فیبر درشت و غیرقابل‌هضم مانند یونجهٔ ساقه‌بلند هستند، باعث اختلال در فلور و عملکرد طبیعی سکوم می‌شوند.
  • عفونت باکتریایی/انتروتوکسمی: E.Coli، Chlostridium spiroform، گونه‌های سالمونلا، سودوموناس و کمپیلوباکتر. با مصرف نامناسب آنتی‌بیوتیک یا در بیمارانی که فقط با پلت های تجاری تغذیه می‌شوند، به‌ویژه مخلوط‌ پلت های  حاوی میوه‌های خشک، سبزیجات، آجیل و غلات؛ یا تغذیه بیش از حد با تنقلات، میوه‌ها و سبزیجات قندی، غلات یا محصولات نان دیده می‌شود.

عوامل خطر

• بی‌تحرکی به دلیل درد، محبوس بودن در قفس
• چاقی
• رژیم‌های دارای فیبر درشت غیرقابل‌هضم ناکافی و کربوهیدرات سادهٔ بالا – بارزترین عامل خطر
• استرس
• تغییرات رژیم غذایی

تشخیص افتراقی

• اگر فقط مدفوع نرم یا مایع دفع شود (بدون دیدن پلت های مدفوع گرد و سفت طبیعی)، این اسهال حقیقی یا اسهال سکومی است.
• بی‌اشتهایی، حالت قوزکرده: انسداد روده، ایست گوارشی.

شمارش کامل خون/بیوشیمی

• معمولاً طبیعی است
• در شناسایی اختلالات متابولیک زمینه‌ای، در صورت وجود، مفید است.

یافته‌های رادیوگرافی

• اغلب در خرگوش‌های با مدفوع سکومی معمولی نخورده یا دیسبیوز سکومی خفیف، هیچ ناهنجاری گوارشی مشاهده نمی‌شود.
• به دنبال ناهنجاری‌های ستون فقرات، به‌ویژه اسپوندیلوز تغییرشکل‌دهنده باشید.
• در خرگوش‌های چاق – پدهای چربی بزرگ داخل شکمی
• رادیوگرافی جمجمه در صورت مشکوک به بیماری دندانی/ناهم‌ترازی دندانی توصیه می‌شود.
• خرگوش‌های مبتلا به دیسبیوز سکومی شدیدتر ممکن است اتساع سکومی با گاز و/یا مایع داشته باشند.

سایر اقدامات تشخیصی

• سیتولوژی مدفوع یا کشت – معمولاً مفید نیست؛ گاهی ممکن است رشد بیش از حد کلستریدیوم در خرگوش‌های مبتلا به دیسبیوز سکومی متوسط تا شدید شناسایی شود.

درمان

برای نخورده شدن مدفوع سکومی معمولی:

• بیماری دندانی: تراشیدن یا کشیدن دندان‌های پیشین
• چاقی: محدودیت کالری (افزایش یونجه، کاهش گلوله و تنقلات)
• بیماری اسکلتی-عضلانی: کنترل درد
• بیماری عصبی – درمان بسته به علت متغیر است.

برای دیسبیوز سکومی / درمان رژیم غذائی:

• بیشتر خرگوش‌های مبتلا به اسهال سکومی متناوب فاقد سایر علائم بالینی هستند و تنها با اصلاح رژیم غذایی پاسخ می‌دهند (به بخش رژیم غذایی، در زیر مراجعه کنید). اغلب این خرگوش‌ها روزانه چند مدفوع نرم دارند و بقیهٔ مدفوع، پلت های طبیعی شکل هستند.
• بیماران با بیماری متوسط تا شدید (بی‌اشتهایی، عدم تولید مدفوع طبیعی) ممکن است نیاز به بستری و مراقبت ۲۴ ساعته برای داروهای تزریقی و مایع‌ درمانی داشته باشند. اختلالات الکترولیتی و اسید-باز باید اصلاح شود.
• اصلاح رژیم غذایی، سنگ بنای درمان است. ممکن است روزها تا هفته‌ها طول بکشد تا این توصیه‌های غذایی فلور روده را تغییر دهند. زمان کافی برای رفع اسهال با رعایت دقیق رژیم غذایی در نظر گرفته شود. به صاحبان حیوان هشدار داده شود که اگر تغییر فوری مشاهده نشد، ناامید نشوند؛ گاهی ممکن است مدفوع نرم قبل از بهبودی کمی بدتر شود. رعایت دقیق دستورات توسط صاحب حیوان برای موفقیت درمان ضروری است.
• ابتدا تمام میوه‌ها، سبزیجات، سبزیجات برگی و تنقلات حذف شود.
• تنها یونجهٔ تازه، باکیفیت و ساقه‌بلند (علف یا تیموتی ارجح است؛ مکعب‌های یونجهٔ تجاری کافی نیستند) ارائه داده تا زمانی که دیگر مدفوع نرم دیده نشود. این ممکن است طی چند روز رخ دهد یا ممکن است هفته‌ها بطول انجامد.
• به‌تدریج پلت ها به رژیم غذائی برگردانده شود. فقط مقدار محدودی (یک چهارم پیمانه پلت به ازای هر 2.3 کیلوگرم وزن بدن) از پلت های باکیفیت استفاده شود.
• به‌تدریج سبزیجات برگی را معرفی گردد. با مقدار کم مانند ۱–۲ برگ از سبزیجات برگی با فیبر بالا شروع شود. اگر مدفوع نرم مشاهده نشد، باید به‌تدریج حجم و تنوع را افزایش داد.
• تعداد کمی از خرگوش‌ها نمی‌توانند سبزیجات برگی تازه، میوه‌ها، سبزیجات یا تنقلات را در رژیم تحمل کنند. با بازگشت هر یک یا در برخی موارد فقط یک ماده غذائی، مدفوع نرم ممکن است عود کند. در این موارد باید با دقت غذای خرگوش مورد بررسی قرار گرفته و تشخیص داد کدامیک از موارد غذائی باعث بروز چنین حالتی می شود.

دارو(های) انتخابی

• درمان آنتی‌بیوتیکی: در خرگوش‌هایی که بدون علامت هستند، اندیکاسیون ندارد. درمان فقط با تغییر رژیم غذایی است و آنتی‌بیوتیک‌ها عموماً منع مصرف دارند، زیرا همهٔ آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی می‌توانند فلور طبیعی سکوم را تغییر دهند.
• برای مدفوع سکومی نخورده به دلیل درد: مسکن‌هایی مانند ملوکسیکام (۱ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی، عضلانی هر ۲۴ ساعت)، یا کارپروفن (۲–۴ میلی‌گرم/کیلوگرم زیرجلدی، وریدی هر ۲۴ ساعت)، قابل ترکیب با گاباپنتین (۵–۲۰ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی هر ۸–۱۲ ساعت) برای دردهای ارتوپدی یا عصبی.

موارد منع مصرف

• مصرف آنتی‌بیوتیک‌هایی که عمدتاً علیه باکتری‌های گرم-مثبت هستند در خرگوش‌ها ممنوع است. استفاده از این آنتی‌بیوتیک‌ها رشد فلور همزیست را سرکوب کرده و باعث رشد بیش از حد پاتوژن‌های روده‌ای و اغلب انتروتوکسمی کشنده می‌شود.
• مصرف کورتیکواستروئیدها ممکن است باعث سرکوب سیستم ایمنی شود و نباید در خرگوش‌های مبتلا به علل عفونی اسهال استفاده شود. مصرف کورتیکواستروئید با زخم و خون‌ریزی گوارشی، تأخیر در ترمیم زخم و افزایش حساسیت به عفونت همراه است.

نکات احتیاطی

• تجویز خوراکی هرگونه آنتی‌بیوتیک ممکن است به‌طور بالقوه باعث دیسبیوز روده شود؛ در صورت بروز اسهال یا بی‌اشتهایی، مصرف را قطع کنید.
• ملوکسیکام، در خرگوش‌های با عملکرد کلیوی مختل شده با احتیاط مصرف شود.

پایش بیمار

• معمولاً روزها تا هفته‌ها طول می‌کشد تا اصلاح رژیم غذایی باعث بهبود اسهال شود. صاحبان حیوان باید در تغذیهٔ فقط رژیم توصیه‌شده کوشا باشند.
• حجم و قوام مدفوع، اشتها، رفتار و وزن بدن را پایش کنید.
• اگر مدفوع نرم متناوب ادامه یافت، بررسی مجدد تشخیص در نظر گرفته شود.

عوارض احتمالی

• درماتیت پرینه
• میاز (آلودگی به لارو مگس)

Drug Formulary

Medicine	Dosage	Usage	Available Product in Iran
Meloxicam	1 mg/kg IM, SC q24h	Pain Management	Inj 2% (veterinary labled), Tab 7.5 mg, Oral Suspension 7.5 mg/5ml
Carprofen	2-4 mg/kg SC q24h	Pain Management	Inj 5% (Veterinary Labled)
Gabapentin	5-20 mg/kg PO q8-12h	Pain Management	Cap 100 mg

رفرانس

• 5Minute Small Mammal, 3rd Edition