باکتری های فراوانی در دامپزشکی وجود دارد که از نظر بالینی اهمیت زیادی داشته و آشنائی با آن ها در تشخیص و درمان موثر بیماری های عفونی باکتریائی در سگ و گربه و دیگر حیوانات نقش دارد. از جلمه این عوامل باکتریائی می توان به اسپیروکت، کلامیدیا، مایکوپلاسما، ریکتزیا و … اشاره نمود.

مهم ترین میکروارگانیسم ها در باکتری شناسی دامپزشکی

اسپیروکت ها در دامپزشکی (Spirochetes)

اسپیروکت‌ها باکتری‌هایی هستند که دارای شکل مارپیچی (Helical)، دیواره سلولی انعطاف‌پذیر، و حرکت مارپیچ فعال هستند. این باکتری‌ها با استفاده از فیلامان‌های محوری (axial filaments) که در زیر غشای خارجی قرار دارند، حرکت می‌کنند، شبیه پیچ‌خوردن یا چرخیدن در محیط اطراف خود.

ویژگی‌های ساختاری اسپیروکت ها

ویژگی	توضیح
شکل اسپیروکت	مارپیچی، بلند و نازک
وضعیت گرم در اسپیروکت	گرم منفی (ولی در رنگ‌آمیزی‌های معمول ممکن است ضعیف رنگ بگیرند)
نوع حرکت اسپیروکت	با استفاده از فیلامان محوری، نوعی حرکت منحصر به‌فرد در میان باکتری‌ها
دیواره اسپیروکت	دیواره سلولی گرم منفی با غشای خارجی

باکتری‌های مهم خانواده اسپیروکت

جنس	بیماری مرتبط
Leptospira	لپتوسپیروز در انسان و حیوانات (مثل سگ‌ها)
Borrelia	بیماری لایم (Lyme disease)
Treponema	سیفلیس (در انسان) و بیماری‌های پاتولوژیک دهانی در دام
Brachyspira	دیسانتری در خوک‌ها و پرندگان

رنگ‌آمیزی و تشخیص

• معمولاً در رنگ‌آمیزی گرم (Gram) ضعیف رنگ می‌گیرند.
• بهتر است با روش‌هایی مانند رنگ‌آمیزی نقره‌ای (Warthin-Starry) یا Dark-field microscopy بررسی شوند.
• تست‌های سرولوژیک و PCR در دامپزشکی برای تشخیص لپتوسپیروز کاربرد دارند.

اهمیت دامپزشکی

در دامپزشکی، اسپیروکت‌ها به‌ویژه لپتوسپیرا بسیار مهم هستند، چون:

• می‌توانند بیماری زئونوز (بیماری مشترک انسان و حیوان) ایجاد کنند.
• در سگ‌ها باعث نارسایی کلیه، آسیب کبدی، تب، زردی و خونریزی می‌شوند.
• در دام‌ها باعث سقط جنین، ناباروری و کاهش تولید شیر می‌شوند.

---

کلامیدیا (Chlamydia)

کلامیدیا (Chlamydia) یک جنس از باکتری‌های داخل‌سلولی اجباری است که در بسیاری از گونه‌های حیوانی (و انسان) باعث عفونت‌های مهم و بعضاً مزمن می‌شود. این باکتری ویژگی‌های منحصر به‌فردی دارد که آن را از بسیاری دیگر از باکتری‌ها متمایز می‌کند.

کلامیدیا باکتری‌ای است:

• گرم منفی (ولی دیواره پپتیدوگلیکان ندارد)
• داخل‌سلولی اجباری (خارج از سلول میزبان زنده نمی‌ماند)
• با چرخه زندگی دو مرحله‌ای خاص
• عامل بیماری در انسان، پرندگان، پستانداران اهلی و وحشی

چرخه زندگی کلامیدیا

1. Elementary Body (EB)
   • فرم عفونی، مقاوم در برابر شرایط محیطی
   • وارد سلول میزبان می‌شود (اندوسیتوز)
2. Reticulate Body (RB)
   • فرم فعال متابولیک (غیر عفونی)
   • در داخل سلول تکثیر می‌شود
   • سپس به EB تبدیل شده و سلول را ترک می‌کند

گونه‌های مهم کلامیدیا و بیماری‌های مرتبط

گونه	میزبان	بیماری
C. psittaci	پرندگان، انسان	پَسی‌تاکوز (Psittacosis)، عفونت تنفسی، زئونوز خطرناک
C. felis	گربه	کونژکتیویت، عفونت تنفسی فوقانی
C. abortus	گوسفند، بز	سقط جنین آنزوتیک در نشخوارکنندگان
C. pecorum	نشخوارکنندگان	کنژنکتیویت، التهاب مفصل، سقط جنین
C. trachomatis	انسان	بیماری‌های تناسلی، تراخم چشمی (در انسان)

ویژگی‌های کلینیکی مهم کلامیدیا در دامپزشکی

کلامیدیا در گربه (C. felis)

• علت شایع کونژکتیویت مزمن
• اغلب با Feline Herpes virus یا Calcivirus هم‌زمان می‌شود.
• انتقال عمدتاً از راه ترشحات چشمی و بینی

کلامیدیا در پرندگان (C. psittaci)

• بیماری زئونوز جدی
• نشانه‌ها: اسهال، افسردگی، کاهش اشتها، ترشحات بینی، تنفس سخت
• خطرناک برای انسان (به‌ویژه دامپزشکان و صاحبان پرندگان)

تشخیص کلامیدیا

روش	توضیح
PCR	روش دقیق و سریع
رنگ‌آمیزی Giemsa یا ایمونوفلورسانس	مشاهده داخل سلول
تست‌های سرولوژیک	ELISA، IFAT
کشت سلولی	دشوار و نیاز به شرایط خاص

درمان کلامیدیا

دارو	توضیح
آزیترومایسین / داکسی‌سایکلین	داروهای انتخابی در گربه و پرنده
اِنروفلوکساسین	در برخی موارد مؤثر است
پیشگیری	قرنطینه، بهداشت محیط، کنترل استرس در پرندگان

نکات کلیدی

• کلامیدیا داخل‌سلولی اجباری است → آنتی‌بیوتیک باید وارد سلول شود.
• در بسیاری از موارد، بیماری به‌صورت مزمن یا عودکننده دیده می‌شود.
• در حیوانات مزرعه، کنترل عفونت برای پیشگیری از سقط جنین و کاهش بهره‌وری اقتصادی اهمیت دارد.

---

مایکوپلاسما (Mycoplasma)

مایکوپلاسما (Mycoplasma) گروهی از باکتری‌های بسیار خاص هستند که در بسیاری از بیماری‌های انسانی و دامپزشکی (به‌ویژه در سیستم تنفسی، تناسلی و خونی) نقش دارند. این باکتری‌ها ویژگی‌های منحصر به فردی دارند که آن‌ها را از سایر باکتری‌ها متمایز می‌کند.

مایکوپلاسما باکتری‌هایی هستند که:

• کوچک‌ترین موجودات زنده مستقل از نظر متابولیسم هستند.
• دیواره سلولی ندارند (برخلاف اغلب باکتری‌ها).
• غشای سلولی آن‌ها حاوی استرول است (مشابه سلول‌های یوکاریوت).
• در محیط‌های خاص (غنی از کلسترول) رشد می‌کنند.
• اغلب در داخل‌سلولی یا سطح‌سلولی وابسته به میزبان هستند.

ویژگی‌های خاص مایکوپلاسما

ویژگی	توضیح
دیواره سلولی	ندارد → مقاوم به پنی‌سیلین و سایر بتا-لاکتام‌ها
شکل	تغییرپذیر (Pleomorphic)
رنگ‌آمیزی گرم	به‌خوبی رنگ نمی‌گیرند
رشد	کند، نیازمند محیط‌های اختصاصی مثل آگار خونی مخصوص
مقاومت	نسبت به تنش‌های محیطی حساس هستند (گرما، خشکی، ضدعفونی‌کننده‌ها)

گونه‌های مهم در دامپزشکی

مایکوپلاسما در گربه‌ها:

• Mycoplasma felis
  • علت رایج کونژکتیویت و عفونت تنفسی فوقانی
  • اغلب با ویروس هرپس گربه‌ای هم‌زمان است
• Mycoplasma haemofelis
  • مایکوپلاسموز خونی گربه (hemotropic mycoplasmosis)
  • باعث آنمی همولیتیک → تب، بی‌حالی، زردی

مایکوپلاسما در سگ‌ها:

• Mycoplasma cynos / M. canis
  • عفونت‌های تنفسی، دستگاه تناسلی، بندرت هموپلاسموز

در دام‌ها (نشخوارکنندگان)

گونه	بیماری
M. bovis	پنومونی، آرتریت، ورم پستان
M. mycoides	ذات‌الریه مسری در بز (Contagious Caprine Pleuropneumonia)
M. agalactiae	ورم پستان مسری، کنژنکتیویت، سقط

در طیور

گونه	بیماری
M. gallisepticum	CRD (Chronic Respiratory Disease)
M. synoviae	آرتریت و تورم مفاصل، تنفس صدادار

علائم بالینی بسته به نوع مایکوپلاسما

سیستم درگیر	علائم
تنفسی	سرفه، عطسه، تنگی نفس، ترشحات بینی
چشمی	کونژکتیویت، اشک‌ریزش، التهاب پلک
خونی	آنمی، زردی، تب، بی‌حالی (در هموپلاسموز)
مفاصل	لنگش، التهاب مفاصل، تورم
تناسلی	ناباروری، التهاب رحم یا بیضه

روش‌های تشخیص مایکوپلاسما

• PCR (مطمئن‌ترین و حساس‌ترین روش)
• اسمیر خونی (برای هموپلاسموز)
• کشت با محیط اختصاصی (نیازمند آزمایشگاه پیشرفته)
• الایزا و سایر تست‌های سرولوژیک

درمان

نوع دارو	مثال
تتراسایکلین‌ها	داکسی‌سایکلین، اکسی‌تتراسایکلین
ماکرولیدها	آزیترومایسین، تیامولین
فلوروکینولون‌ها	انروفلوکساسین، ماربوفلوکساسین

چون مایکوپلاسما دیواره سلولی ندارد، آنتی‌بیوتیک‌هایی مثل پنی‌سیلین و سفالوسپورین‌ها بی‌اثر هستند.

نکات کلیدی

• رشد کند دارند، بنابراین گاهی تشخیص آن‌ها دشوار است.
• در گربه‌ها ممکن است مایکوپلاسموز خونی باعث کم‌خونی‌های شدید شود.
• برخی مایکوپلاسماها زئونوز نیستند اما در طیور می‌توانند آسیب اقتصادی شدید ایجاد کنند.

---

ریکتزیا (Rickettsia)

ریکِتزیا (Rickettsia) گروهی از باکتری‌های داخل‌سلولی اجباری هستند که از نظر ساختار و بیماری‌زایی شباهت‌هایی به ویروس‌ها دارند، اما به‌لحاظ علمی در دستهٔ باکتری‌ها قرار می‌گیرند. این باکتری‌ها از طریق ناقلین بندپا مانند کنه، شپش و کک منتقل می‌شوند و اغلب باعث بیماری‌های سیستمیک با تب، بثورات پوستی، و آسیب به عروق خونی می‌شوند.

ریکِتزیا باکتری‌هایی هستند:

• گرم منفی (Gram-negative)
• داخل‌سلولی اجباری (Obligate intracellular)
• شکل کلی: میله‌ای (Bacilli) یا کوکوباسیل (Coccobacilli) — یعنی حالتی بین کروی و میله‌ای
• با تمایل به آلوده کردن سلول‌های اندوتلیال عروق
• با انتشار از طریق ناقلین خونی مثل کنه، شپش، کک و مایت

گونه‌های ریکتزیا و بیماری‌های مهم ناشی از آن ها

جنس	گونه	بیماری	میزبان
Rickettsia	R. rickettsii	تب لکه‌دار کوه‌های راکی (Rocky Mountain Spotted Fever)	انسان، سگ
Ehrlichia	E. canis	ارلیشیوز مونوسیتیک سگ‌ها (Canine Monocytic Ehrlichiosis)	سگ
Anaplasma	A. phagocytophilum, A. platys	آناپلاسموز گلبول سفید/پلاکت	سگ، گربه
Neorickettsia	N. helminthoeca	Salmon poisoning disease (در سگ‌ها در آمریکا)	سگ

توجه: ارلیشیا و آنپلاسما در گذشته بخشی از خانواده Rickettsiaceae محسوب می‌شدند و هنوز در منابع دامپزشکی، تحت عنوان “Rickettsial diseases” بررسی می‌شوند.

ویژگی‌های ساختاری ریکتزیا

ویژگی	توضیح
رنگ‌آمیزی گرم	گرم منفی ضعیف
دیواره سلولی	دارد، اما ساده و فاقد پپتیدوگلیکان ضخیم
متابولیسم	فاقد مسیر کامل تولید ATP (در برخی گونه‌ها)
رشد	فقط داخل سلول زنده (مانند ویروس‌ها)

انتقال ریکتزیا

ناقل	بیماری‌های مرتبط
کنه‌ها (Ticks)	Ehrlichia, Anaplasma, R. rickettsii
کک‌ها و شپش‌ها	Bartonella (گاهی اشتباه با ریکتزیا)
مایت‌ها	Scrub typhus (در انسان)

علائم بالینی ریکتزیا در سگ‌ها

ارلیشیوز (Ehrlichiosis):

• تب، بی‌حالی، کاهش اشتها
• آنمی، ترومبوسیتوپنی
• خون‌ریزی لثه، بینی، زیر پوست
• التهاب چشم، مفصل یا اعصاب (در مراحل مزمن)

آنپلاسموز (Anaplasmosis):

• لنگش، تب، درد مفاصل
• گاهی بی‌علامت
• کاهش پلاکت (در A. platys)

تشخیص ریکتزیا

روش	توضیح
PCR	حساس‌ترین روش برای Ehrlichia و Anaplasma
اسمیر خون	گاهی مورولا در داخل مونوسیت یا نوتروفیل دیده می‌شود
تست سرولوژی (IFAT یا ELISA)	تشخیص غیرمستقیم – ممکن است مثبت کاذب یا دیرهنگام باشد
CBC	ترومبوسیتوپنی، آنمی غیر بازسازی‌شونده

درمان ریکتزیا

دارو	توضیح
داکسی‌سایکلین	داروی انتخابی در تمام عفونت‌های ریکتزیا
درمان حمایتی	مایعات، ضد التهاب‌ها، در موارد شدید کورتیکواستروئید با احتیاط

نکات کلیدی

• ریکتزیاها اغلب از طریق کنه‌ها منتقل می‌شوند → پیشگیری از گزیدگی بسیار مهم است.
• بیماری‌ها می‌توانند حاد یا مزمن باشند و سیستم‌های مختلف بدن را درگیر کنند.
• درمان زودهنگام با داکسی‌سایکلین در بیشتر موارد مؤثر است.

---

مقایسه اسپیروکت، کلامیدیا، مایکوپلاسما و ریکتزیا

در ادامه جدول جامعی ارائه شده است که ۴ گروه باکتری خاص و مهم دامپزشکی یعنی مایکوپلاسما، کلامیدیا، ریکتزیا (شامل Ehrlichia و Anaplasma) و اسپیروکت (مثل لپتوسپیرا) را از نظر ویژگی‌ها، بیماری‌ها در سگ و گربه، و آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر مقایسه می‌کند:

ویژگی / عامل بیماری‌زا	مایکوپلاسما	کلامیدیا	ریکتزیا (Ehrlichia / Anaplasma)	اسپیروکت‌ها (لپتوسپیرا)
نوع باکتری	بدون دیواره سلولی (Pleomorphic)	گرم منفی داخل‌سلولی	گرم منفی داخل‌سلولی	گرم منفی، مارپیچی شکل
زیستگاه	غشاء سلول حیوان میزبان	داخل سیتوپلاسم سلول میزبان	داخل سلول‌های خونی (مونوسیت/نوتروفیل)	محیط مرطوب، کلیه، خون
انتقال	تماس مستقیم، ترشحات	ترشحات چشمی و بینی	ناقلین: کنه‌ها	ادرار حیوان آلوده، آب آلوده
بیماری در گربه	M. felis: کونژکتیویت، تنفسی M. haemofelis: آنمی همولیتیک	C. felis: کونژکتیویت، تنفسی	Anaplasma phagocytophilum: نوتروپنی، تب	لپتوسپیروز: تب، نارسایی کلیه، زردی
بیماری در سگ	M. canis: تنفسی یا تناسلی	نادر	Ehrlichia canis: تب، ترومبوسیتوپنی Anaplasma platys: ترومبوسیتوپنی دوره‌ای	لپتوسپیروز: نارسایی کلیه، کبد، خونریزی
آزمایش تشخیص	PCR، اسمیر خون	PCR، تست ایمونوفلورسانس	PCR، اسمیر خون، CBC	MAT، PCR، CBC، بیوشیمی
آنتی‌بیوتیک مؤثر	داکسی‌سایکلین، آزیترومایسین، فلوروکینولون‌ها	داکسی‌سایکلین، آزیترومایسین	داکسی‌سایکلین داروی انتخابی	داکسی‌سایکلین یا آموکسی‌سیلین در فاز حاد، پنی‌سیلین G در موارد شدید
پیشگیری مهم	رعایت بهداشت، کاهش استرس	واکسن موجود نیست، بهداشت	کنترل کنه‌ها	واکسیناسیون، جلوگیری از تماس با آب آلوده
زئونوز	برخی گونه‌ها (نه شایع)	بله (C. psittaci)	بله (محدود)	بله – مهم و خطرناک

مطالعه بیشتر

• مایکوپلاسما
• ریکتزیا
• کلامیدیا
• اسپیروکت