در مبحث مایعات سروزی بدن می توان به مایع مغزی نخاعی و مایع مفصلی اشاره نمود.

آزمایشات مایع مغزی نخاعی (CSF Tests)

سیستم اعصاب به دو بخش سیستم اعصاب مرکزی و محیطی تقسیم می شود.

در سیستم اعصاب مرکزی که شامل مغز، نخاع و بصل النخاع است در فضای Subarachnoid Space مایع مغزی نخاعی قرار داد. به عبارت دیگر مایع مغزی نخاعی بین نرم شامه و لایه داخلی عنکبوتیه قرار دارد.

سد خونی و مغزی

در سیستم اعصاب مرکزی سلول ها در تماس مستقیم با مویرگ ها نیستند. مویرگ های مغزی فاقد سوراخ هستند و سلول ها با اتصالات قوی به هم وصل هستند. این حالت مانند سدی عمل کرده تنها اجازه عبور بعضی از مواد را می دهند و این مواد عبارتند از:

• مواد و مولکول های محلول در چربی
• مولکول با بار الکتریکی منفی
• افزایش فشار CO2 و کاهش فشار O2

در صورت وجود هر گونه آسیب به این سد، نفوذپذیر می شود.

در 4 نقطه در مغز این سد وجود ندارد که عبارتند از هیپوتالاموس، پینه آل، نواحی تحتانی فورنیکس، نوروهایپوفیسیس

CSF یا Cerebrospinal Fluid

مایع شفاف و بیرنگ که در بطن های مغز، کانال نخاع و فضای زیر عنکبوتیه جاری است. در این مایع بصورت طبیعی گلبول قرمز حضور نداشته و مقدار کمی پروتئین حضور دارد.

منابع تولید کننده CSF

• شبکه کروئید (مهم ترین بخش که در کف بطن های مغزی قرار داشته و مجموعه ای از نرم شامه پر عروق است به همراه سلول های اپاندیم در جدار بطن ها.
• فضای زیر عنکبوتیه
• سلول های اندوتلیال عروق مغز

این مایع بصورت ثابت در حال تولید می باشد اما باید حجم نهائی آن با گذشت زمان ثابت باشد بنابراین از طریق پرزهای عنکبوتیه بازجذب و وارد گردش خون می شود. حجم آن در حیوانات کوچک در حدود 150 میلی لیتر است.

در موارد تروما، افزایش فشار و مننژیت و خونریزی ناحیه زیر عنکبوتیه فشار CSF افزایش می یابد. از سوی دیگر هر عاملی که مانع از جریان طبیعی این مایع شود منجر به افزایش فشار CSF می شود.

در تومورهای مغزی، التهاب مننژ، مسدود کردن ورید Jugular در نهایت فشار CSF افزایش می یابد.

اعمال CSF

• حفاظت از CNS در مقابل فشارهای فیزیکی
• بافر هیدرولیک (تا فشار به یک بخش از مغز متمرکز نشود)
• تنظیم فشار داخل جمجمه
• تغذیه و هومئوستاز مغز
• بافر شیمیائی
• میانجی تبادل مواد متابولیک

مقایسه CSF و پلاسما

• میزان برخی از مواد در این دو بخش برابر است از جمله بیکربنات و NPN و BUN
• غلظت پروتئین، یون کلسیم و پتاسیم در CSF از پلاسما کمتر است
• غلظت سدیم، کلر، منیزیم در CSF بیشتر از پلاسما است

هیدروسفالوس (Hydrocephalus)

تجمع مایع CSF در CNS را هیدروسفال می گویند و از جمله مهم ترین علائم آن می توان به دپرس شدن، حالت خواب آلودگی، تغییر در رفتار، فلجی موقت (Paresis) به همراه انقباضات عضلانی، Papilledema، فشار دادن سر، بزرگ شدن سر، تشنج، نارسائی اعصاب سر و صورت و علائم Vestibular اشاره نمود.

انواع آزمایش های CSF

این آزمایشات در سه دسته طبقه بندی می شوند

• آزمایشات فیزیکی
• آزمایشات بیوشیمیائی
• سلول شناسی

آزمایشات فیزیکی CSF

این دسته آزمایشات عبارتند از:

• رنگ
  • بیرنگ و شفاف
  • در خونریزی زیر عنکبوتیه قرمز می شود. مایع سانتریفیوژ شود صورتی تا قرمز است. در صورتیکه زرد شود ناشی از خونریزی در 48 ساعت گذشته است.
  • ممکن است خونریزی در زمان اخذ نمونه رخ دهد. بعد از سانتریفیوژ نمونه، گلبول قرمز ته نشین شده و مایع رویی شفاف می شود.
  • در صورت سالم بودن سد خونی مغزی، اگر همولیز داخل عروقی رخ دهد، این مایع تغییر رنگ نخواهد داشت.
  • مایع زرد رنگ (Xanthochromasi) در 5 حالت رخ می دهد:
    • گذشت 48 ساعت از خونریزی
    • افزایش بیلی روبین
    • افزایش غلظت پروتئین به بیش از 400 میلی گرم در دسی لیتر
    • حالت چرکی (البته در بیشتر موارد چرکی، این مایع خاکستری یا سبز می شود)
    • کاروتنمیا به دلیل تغذیه
    • ملانومای مغزی
• کدورت
  • در حالت طبیعی شفاف است. در صورتیکه تعداد سلول ها به 500 عدد در هر میکرولیتر برسد کدورت با چشم قابل رویت است.
  • دلایل کدورت:
    • حضور میکروارگانیسم در CSF
    • افزایش تعداد سلول ها
    • کدر و شیری رنگ در بیماری های چرکی
    • Xanthochromic
• آزمایش لخته
  • در حالت طبیعی این مایع لخته نمی شود
  • دلایل لخته شدن:
    • خونریزی
    • هرگونه التهابی که منجر به افزایش نفوذپذیری عروق شود
• وزن مخصوص
  • در شرایط طبیعی برابر با 1.004 تا 1.008 است و به دلیل غیر اختصاصی بودن چندان ارزش تشخیص ندارد

آزمایشات بیوشیمیائی CSF

در این دسته از آزمایشات، اندازه گیری کمی و کیفی گلوبولین ها بصورت روتین انجام می شود

عدم وجود گلوبولین ها در CSF طبیعی است و این حالت کیفی است. در صورت مثبت شدن باید بصورت کمی بررسی شود.

Total Protein در این مایع 80% آلبومین است گلوبولین ها با حجم بسیار کم حضور دارد و شامل هاپتوگلوبین، سرولوپلاسمین، ترانسفرین و ایمونوگلوبولین ها است. از بین ایمونوگلوبولین ها فقط IgG و کمی IgA حضور داشته ولی IgM و IgD و IgE حضور ندارند.

بتا لیپوپروتئین در این مایع حضور ندارد ولی Prealbumin حضور دارد.

حضور گلوبولین ها در CSF حاکی از وجود ضایعات التهابی موثر بر سد خونی مغزی (آنسفالیت، مننژیت، آبسه مغزی و …) می باشد.

در اورمی و بعضی از مسمومیت ها و پنومونی ممکن است سد خونی مغزی (BBB) دچار نفوذپذیری شده و در نتیجه گلوبولین ها مشاهده می شود.

در صورتیکه میزان آلبومین طبیعی باشد ولی گلوبولین ها افزایش یابد حاکی از التهاب است اما اگر هر دو با هم افزایش یابند حاکی از تخریب کامل BBB است.

اگر در خون و CSF میزان IgG افزایش یابد می تواند طبیعی باشد.

سایر آزمایشات بیوشیمیائی CSF

• اندازه گیری گلوکز
  • میزان گلوکز موجود در CSF تابعی از میزان گلوکز در خون است
  • کاهش گلوکز در CSF مهم است و به آن هایپوگلیکوریشیا می گویند و دلایل آن عبارتند از:
    • التهاب باکتریائی مانند مننژیت حاد باکتریائی (که بیشترین کاهش گلوکز در این حالت مشاهده می شود)
    • نئوپلازی های مغز
  • در صورتیکه میزان گلوکز CSF طبیعی بوده ولی تعداد سلول های آن افزایش یافته باشد، به آنسفالیت ویروسی مشکوک می شویم.
• اندازه گیری الکترولیت ها
  • اندازه گیری آن ها فاقد ارزش تشخیص است
  • پتاسیم و فسفر نسبت به تغییرات غلظت خونی مقاومت می کنند (در پی افزایش یا کاهش مقدار آن در خون، تغییری در CSF رخ نمی دهد)
• اندازه گیری اوره و کراتینی بی ارزش است
• آزمایشات آنزیمی
  • افزایش AST که در آنسفالیت دیستمپر سگ 4 برابر حالت طبیعی است
  • افزایش CPK در توکسوپلاسموز، FIP، آنسفالیت دیستمپر
  • افزایش LDH در مننژیت باکتریائی، کارسینومای متاستاتیک، خونریزی فضای زیر عنکبوتیه، آنفارکتوس مغزی
  • در موارد آنفارکتوس مغزی در حدود 3 تا 5 روز میزان AST و LDH و CPK افزایش می یابد.

جمع آوری نمونه CSF

از دو ناحیه برای انجام این کار استفاده می شود

• Cisterna Magna که بین Occipital و استخوان اطلس قرار دارد که باید تحت آرامبخشی انجام شود. به ازای هر 5 کیلوگرم وزن بدن می توان 1 میلی لیتر نمونه اخذ نمود. در سگ و گربه این محل گزینه بهتری نسبت به ناحیه بعدی است.
• ناحیه Lumbar در فضای L5 و L6

مایع CSF باید در لوله های حاوی ماده ضد انعقاد ریخته شود.

• لوله هپارینه برای آزمایشات بیوشیمائی
• لوله EDTA برای آزمایشات سیتولوژی

باید به نمونه 1 تا 2 قطره فرمالین خالص اضافه نمود.

هدف از اخذ CSF

• بررسی وجود هرگونه علائم بالینی حاکی از بروز ضایعات عصبی
• تعیین پیش آگهی بیماری عصبی
  • حضور نوتروفیل با پیش آگهی بد و حضور سلول های تک هسته ای با پیش آگهی خوب همراه است.
• در موارد افزایش فشار CSF باید این نمونه اخذ شود تا از فشار کاسته شود.
• برای تزریق دارو یا ماده حاجب

آزمایشات Cytologic

این گروه از آزمایشات در دو دسته کلی قرار می گیرند:

• Total Count
  • شمارش کل سلول های موجود در CSF
  • تعداد طبیعی در سگ و گربه ۰ تا ۸ سلول در هر میکرولیتر از CSF است.
• Differential Count
  • شمارش تفکیکی سلول های موجود در CSF
  • برای انجام این کار باید گسترش تهیه شده و در زیر میکروسکوپ بررسی شود.

بیماری	ظاهر CSF	Total Count	نوع سلول	پروتئین
آبسه	کدر	طبیعی یا افزایش یافته	نوتروفیل، مونوسیت	طبیعی یا افزایش یافته
آسیب دیدگی نخاع	تمیز	طبیعی یا افزایش یافته	لنفوسیت	افزایش یافته
آنسفالومالاسی	تمیز	طبیعی یا افزایش یافته	لنفوسیت، مونوسیت	افزایش یافته
آنسفالیت چرکی (کلامیدیا، لیستریوز، بروسلوز)	Turbid or Gray or Green	افزایش یافته	نوتروفیل	افزایش یافته
آنسفالیت ویروسی	کدر	افزایش یافته	لنفوسیت و مونوسیت	افزایش یافته
هیدروسفال	شفاف	طبیعی		افزایش یافته
آنسفالیت قارچی مانند کریپتوکوکوس نئوفورمنس	کدر	طبیعی یا افزایش یافته	تک هسته ای
خونریزی زیر عنکبوتیه	کدر، قرمز، قهوه ای و Xantho	افزایش یافته	نوتروفیل، اریتروسیت	افزایش یافته
مننژیت Pyogenic	Trace Turbid	خیلی افزایش یافته	نوتروفیل	خیلی افزایش یافته
مننژیت ویروسی	شیری / Xantho	افزایش یافته	لنفوسیت	افزایش یافته
آسیب نخاعی یا Myelopathy	تمیز	طبیعی		افزایش یافته
نئوپلازی	تمیز	طبیعی		افزایش یافته
توکسوپلاسموزیس	Xantho	افزایش یافته	لنفوسیت	افزایش یافته
ترومای مغزی	تمیز	طبیعی یا افزایش یافته	لنفوسیت، مونوسیت
دیستمپر	شفاف یا کدر	طبیعی یا افزایش یافته	تک هسته ای	طبیعی یا افزایش یافته
FIP	شفاف یا کدر	طبیعی یا افزایش یافته	تک هسته ای	طبیعی یا افزایش یافته

در تمامی آنسفالیت های باکتریائی افزایش نوتروفیل و ایجاد کدورت تشخیص داده می شود.

در لیستریوز غالب سلول ها لنفوسیت است

در بیماری های قارچی افزایش ائوزینوفیل در در بیماری عصبی غیر باکتریائی افزایش لنفوسیت ها دیده می شود.

در هیدروسفالوس، میلوپاتی و نئوپلازی فقط پروتئین CSF افزایش می یابد.

ظاهر سبز یا خاکستری حاکی از حضور چرک است.

مایع مفصلی

در بدن سه نوع مفصل وجود دارد که عبارتند از:

• متحرک
• نیمه متحرک مانند دهنده ها
• غیر متحرک مانند جمجمه

در مفاصل متحرک کیشه فصلی وجود دارد که در آن مایع مفصلی تولید می شود.

پروتئین مایع مفصلی عمدتاً از خون تأمین می گردد. از جمله ترکیباتی که در این مایع وجود داشته ولی در خون وجود ندارد، اسید هیالورونیک است

آزمایشات مایع مفصلی

این آزمایشات در سه دسته کلی قرار می گیرند:

• فیزیکی
• بیوشیمیائی
• سلولی

آزمایشات فیزیکی مایع مفصلی

• رنگ که در خونریزی در آرتریت و Iatrogenic قرمز می شود.
• کدورت که در شرایط طبیعی مانند CSF شفاف است
• وزن مخصوص که در حالت طبیعی 1.010 تا 1.015 است و در بیماری هیدرآرتریوزوس این عدد کاهش می یابد.
• ویسکوزیته به علت وجود اسید هیالورونیک با قوام ژله ای. علل کاهش دهنده این ویسکوزیته عبارتند از هیدرآرتریوزوس، آرتریت های عفونی با باکتری واجد آنزیم هیالورونیداز مانند استافیلوکوک ها
• لخته که در حالت طبیعی لخته نمی شود.

آزمایشات بیوشیمیائی مایع مفصلی

• بررسی کیفیت اسید هیالورونیک
• اندازه گیری گلوکز که در خون و مایع مفصلی این میزان یکسان است جز در آرتریت و نئوپلازی که در مایع مفصلی کاهش می یابد.
• الکرتولیت ها که مشابه CSF است
• پروتئین ها
• آنزیم های ALP و ترانس آمینازها و LDH که در آرتریت ها هر سه افزایش پیدا می کنند

آزمایشات سلول مایع مفصلی

مشابه CSF است.

بیماری های مفاصل

• غیر عفونی
  • تروماتیک
  • دژنراتیو به دلیل کهولت سن
• عفونی
  • آتریت باکتریائی: بروسلوز، استافیلوکوک، کلامیدیا، لیستریوز
  • ویروسی مانند رئو ویروس
  • قارچی
  • انگلی
• با واسطه ایمنی مانند SLE و آرتریت روماتوئید

ویژگی	Degenerative	Traumatic	عفونت ها	نئوپلاستیک	ایمونولوژیک
رنگ	بدون رنگ زرد	قرمز	زرد با بوی بد	بی رنگ زرد	بی رنگ زرد
بو			بوی بد
شفافیت	شفاف	خونی	Turbid	شفاف	شفاف
ویسکوزیته			کاهش یافته		کاهش یافته
Mucin Clot		ناچیز	ناچیز		ناچیز
گلبول قرمز	کم	بالا	متوسط	متوسط	کم
گلبول سفید	کم	متوسط	بالا	متوسط	زیاد
نوتروفیل توکسیک			بالا
لوپوس اریتماتوزیس					زیاد
لنفوسیت	متوسط	کم	کم	کم	کم
ماکروفاژ	متوسط	کم	کم	کم	کم
EP Cell	متوسط	خیلی کم	خیلی بالا	کم	متوسط
مونوسیت			زیاد

مایعات سروزی

به مایعاتی گفته می شود که در حفرات سروزی بدن وجود دارد.

این مایعات به دو صورت اکسودا و ترانسودا وجود دارند.

ترانسودا حالت غیر التهابی داشته و به سه دلیل افزایش فشار هیدرواستاتیک، انسداد مجاری لنفاوی و کاهش فشار اسمزی تشکیل می شود.

اکسودا در پی هر عاملی که منجر به افزایش نفوذپذیری عروق شود تشکیل می شود.

Transudae	Exudae
رقیق، آبکی، شبیه لنف، بدون تکه های بافتی	غلیظ، قوام کرمی، دارای تکه بافتی
شفاف و بدون بو	تیره، ابری، گاهی دارای بو
بی رنگ یا زرد کم رنگ (بسته به گونه)	سفید، قرمز، زرد
وزن مخصوص 1.015 یا کمتر	وزن مخصوص 1.018 یا بیشتر
قلیائی، مشابه پلاسای خون	اسیدی
منعقد نمی شود، دارای فیبرین، باکتری وجود ندارد	منعقد می شود. اغلب دارای باکتری است.
آنزیم به مقدار کم	دارای آنزیم زیاد
وجود آن همراه با التهاب نیست	وجود آن همراه با التهاب است
تعداد گلبول سفید و قرمز کم است	تعداد گلبول سفید و قرمز زیاد است