هموستاز در سگ و گربه

به بند آمدن خونریزی متعاقب آسیب دیدگی عروقی هموستاز (Hemostasis) گفته می شود، به عبارت دیگر ایجاد یک سد در برابر خروج خون در هنگام خونریزی. هدف از این رویداد برقراری و حفظ تمامیت و یکپارچگی عروق و برقراری حالت مایع خون برای فعالیت های طبیعی آن است. هموستاز و انعقاد خون در سگ و گربه تا حد زیادی مشابه انسان و دیگر حیوانات است و تفاوت های جزئی در آن ها وجود دارد.

هموستاز حالت حد واسط خونریزی شدید و انعقاد شدید است. بنابراین در روند هموستاز دو سیستم نقش دارند:

• سیستم انعقاد خون (Coagulation)
• سیستم ضد انعقاد خون (Fibrinolysis)

در صورتیکه این تعادل به سمت فیبرینولیز برود به آن Hypocoagulation گفته می شود که می تواند ارثی یا اکتسابی باشد و در صورتیکه به سمت انعقاد برود به آن Hypercoagulation گفته می شود که نتیجه آن ترومبوز است.

سه عامل اصلی در روند انعقاد خون شرکت دارند که عبارتند از:

• سیستم عروقی (Vascular System) که در آن سلول های اندوتلیال جزء اصلی هستند.
• سیستم پلاکت ها (Platelets) که در آن پلاکت ها در مرحله اول انعقاد خون نقش دارند.
• سیستم انعقاد با استفاده از پروتئین های انعقادی (Coagulation Proteins).

ترومبوز (Thrombosis) در حیوانات

ترومبوز یعنی تشکیل یک ترومبوس (لخته خون) در سیستم گردش خون در زمانی که نباید ایجاد شود. برخلاف فرآیند نرمال انعقاد خون که برای جلوگیری از خونریزی است، در ترومبوز، لخته در رگی سالم یا در پاسخ به آسیب جزئی بوجود می‌آید و باعث اختلال در جریان خون می‌شود.

علت‌های اصلی ترومبوز در سگ و گربه

طبق مثلث ویرشو (Virchow’s Triad)، سه عامل اصلی در ایجاد ترومبوز نقش دارند:

1. آسیب به دیواره عروق (مثلاً در اثر جراحی، التهاب یا فشار بالا)
2. کندی جریان خون (مثل بی‌حرکتی طولانی، نارسایی قلبی)
3. افزایش تمایل به لخته شدن خون (Hypercoagulability – مثلاً در بیماری‌های ژنتیکی، سرطان، بارداری، مصرف کورتیکواستروئیدها یا داروهای ضدبارداری)

مراحل هموستاز و انعقاد خون در سگ و گربه

در هموستاز سه مرحله وجود دارد که عبارتند از:

• فاز اولیه هموستاز (Primary Phase of Hemostasis)
• فاز ثانویه هموستاز (Secondary Phase of Hemostasis)
• فیبرینولیز (Fibrinolysis)

فاز اولیه هموستاز (Primary Phase of Hemostasis)

اولین مرحله از انعقاد در 4 مسیر انجام می شود:

• مسیر 1
  • انقباض عروقی (Vasoconstriction) با هدف کاهش جریان خون صورت می گیرد.
• مسیر 2
  • سلول های اندوتلیال سالم دارای مواد آنتی کواگولانت هستند و آن ها را ترشح می کنند (مانند PGI2 و EDGF و t-PA و Urokinase و Nitric Oxide، آنتی ترومبین 3، ترومبوکیناز، فعال کننده پلاسمینوژن و گلیکوزآمینوگلیکان مانند هپارین) تا در نهایت از انعقاد خون جلوگیری کنند. سلول های اندوتلیال در حالت سلامت فاکتورهائی با نام Subendothelial Collagen نیز تولید می کنند که در شرایط سلامت سلول در معرض پلاکت ها قرار نمی گیرند.
  • در معرض قرار گرفتن Subendothelial Collagen برای پلاکت ها که در این حالت پلاکت ها به این ترکیب متصل می شود که به آن Platelet Adhesion گفته می شود.
• مسیر 3
  • تغییر شکل پلاکت و آزاد شدن محتویات گرانول های پلاکت ها از جمله Thromboxane A2 که شروع کننده مسیر چهارم است.
• مسیر 4
  • تجمع پلاکتی یا Platelet Aggregation که سایر پلاکت ها در پاسخ به ترومبوکسان A2 فراخوانی می شوند. ترومبوکسان A2 بر خلاف PGI2 عمل کرده و در صورتیکه بر PGI2 غلبه کند ترومبوز رخ می دهد.

در پایان مرحله اول انعقادی، توده ای نرم از پلاکت ها به نام Platelet Plug تشکیل شده است که مقاومت زیادی نداشته و در فاز دوم تقویت می شود.

فاز ثانویه هموستاز (Secondary Phase of Hemostasis)

به مرحله دوم انعقادی اصطلاحاً آبشار انعقادی گفته می شود. در این مرحله، سه مسیر وجود دارد:

• مسیر داخلی انعقاد خون
  • این مسیر زمانی فعال می شود که دیواره عروق سالم بوده ولی جریان خون کند می شود. بنابراین هر عاملی که باعث کند شدن جریان خون شود می تواند منجر به فعال شدن این مسیر شود.
  • انعقاد خون در لوله آزمایش از طریق این مسیر صورت می گیرد.
  • در مسیر داخلی، عامل تحریک کننده این مسیر باعث می شود Prekallikrein به Kallikrein تبدیل شده و فاکتورهای مختلف طبق ترتیب زیر فاکتور قبلی فاکتور بعدی را فعال می کند تا این مسیر به پیش رود:
    • Kallikrein
    • فاکتور 12 (Hegeman)
    • فاکتور 11
    • فاکتور 9 (فاکتور 9 با کمک فاکتور 8 فعال شده به عنوان کوفاکتور منجر به فعال سازی فاکتور 10 می شود)
    • ورود به مسیر مشترک انعقادی
• مسیر خارجی انعقاد خون
  • زمانیکه جراحت نسبی مانند تروما، خراش و … وجود داشته باشد این مسیر فعال می شود.
  • در پی جراحت بافتی، فاکتور 3 انعقادی (Tissue Factor) تولید شده و در نهایت باعث فعال سازی فاکتور 7 انعقادی می شود. با فعال شدن فاکتور 7، این مسیر وارد مسیر مشترک می شود.
• مسیر مشترک انعقاد خون
  • مسیر مشترک مسیری است که هر دو مسیر داخلی و خارجی به آن می پیوندند.
  • با فعال شدن فاکتور 8 و 9 در مسیر داخلی و فاکتور 7 در مسیر خارجی، در نهایت فاکتور 10 فعال می شود. فاکتور 10 در کنار مجموعه ای از عوامل منجر به تبدیل پروترومبین (فاکتور 2) به ترومبین شده، ترومبین منجر به تبدیل شدن فیبرینوژن (فاکتور 1) به فیبرین می شود. فیبرین توسط فاکتور 13 مستحکم می شود.
  • فاکتورهای موثر در فعال شدن پروترومبین عبارتند از فاکتور 10 انعقادی، کلسیم یونیزه، فاکتور 5، فسفولیپید سطحی پلاکت که به مجموعه این عوامل Prothrombin Activator Complex گفته می شود.
  • وظیفه فعال سازی فاکتور 13 توسط ترومبین صورت می گیرد.

سیستم فیبرینولیز (Fibrinolytic System)

هدف از روند فیبرینولیز حذف لخته ایجاد شده بصورت موضعی است و روندی است که عکس روند انعقاد می باشد. عوامل موثر در آن عبارتند از پلاسمینوژن و فعال کننده های آن (مانند TPA و Urokinase)، پلاسمین، فیبرین، محصولات تجزیه فیبرین، مهار کننده فعال کننده پلاسمین، …

پلاسمین که بصورت غیر فعال (پلاسمینوژن) ترشح می شود، باید به موازات سیستم انعقادی فعال شده و ارتباطات عرضی در مونومرها را قطع کند.

فاکتورهای انعقادی خون

• I فیبرینوژن
• II پروترومبین
• III ترومبوپلاستین بافتی یا Tissue Factor
• IV کلسیم
• V یا Proaccelerin که عاملی ناپایدار است
• VII یا Proconvertin یا Cotromboplastin
• VIII فاکتور ضد هموفیلی یا Antihemophilic Factor
• IX یا Christmas Factor که کمبود آن باعث بروز هموفیلی B می شود
• X یا Stuart Factor
• XI یا Plasma Thrombin Antecedent
• XII یا Hegeman Factor
• XIII یا Laki-Lorant

آزمایشات انعقادی

در آزمایشات انعقادی اولین گام بررسی سابقه بیماری است که آیا سابقه اختلالات انعقادی یا ارثی در آن وجود داشته است یا نه. از سوی دیگر داروهای استفاده شده مانند آسپرین یا وارفارین. مورد بعدی شرایط تغذیه ای مانند کلسیم و ویتامین K در جیره است زیرا کمبود آن منجر به اختلال انعقادی در حیوان می شود.

در اثر کمبود ویتامین K در عملکرد فاکتورهای 2، 7، 9 و 10 اختلال رخ داده و نمی توانند به کلسیم متصل شوند.

در گام بعدی باید علائم بالینی بیماری مورد بررسی قرار گیرد.

مهم ترین آزمایشات انعقادی عبارتند از:

• Bleeding Time یا BT
• Prothrombin Time یا PT
• Partial Thromboplastin Time یا PTT
• Thrombin Time یا TT
• Clotting Time یا CT
• تست شمارش تعداد پتشی ها

آزمایش Bleeding Time

هدف از این تست بررسی صحت و سلامت هموستاز اولیه (فاز اولیه هموستاز) است. به عبارت دیگر در صورتیکه نتیجه این تست غیر طبیعی باشد مرحله اول انعقادی دچار اختلال است، مانند پلاکت ها، سلول های اندوتلیال.

عللی که باعث نتیجه خارج از وضعیت نرمال در این تست می شوند عبارتند از:

• بیماری سلول اندوتلیال
• بیماری فون ویلبراند (VWF یا Von Willebrand Disease)
• بیماری های پلاکتی
• اورمی (اورمی بر روی پلاکت ها اثر سوء دارد)
• استفاده از داروهای ضد انعقاد (مانند ضد التهاب غیر استروئیدی)
• داروهای کومارینی و وارفارین و …

آزمایش Prothrombin Time

هدف از این تست بررسی صحت و سلامت مسیر خارجی و مشترک در انعقاد خون (فاکتورهای 7 و 10 و 2 و 1 و 5 و 4 است) است. به عبارت دیگر این تست هموستاز ثانویه (فاز ثانویه هموستاز) را بررسی می کند.

در آزمایش های انعقادی از نمونه پلاسما استفاده می شود و بهترین ماده ضد انعقاد برای انجام این آزمایشات انعقادی سیترات سدیم 3.2 تا 3.8% است و نسبت خون و ماده ضد انعقاد 9 به 1 است.

اگر تست PT طبیعی نباشد مسیر خارجی و مشترک مشکل دارد. در چنین شرایطی باید Factor Assay انجام شود ( اضافه کردن فاکتورهای مختلف به جهت بررسی اثربخشی هر کدام از فاکتورها)

آزمایش Partial Thromboplastin Time

هدف از انجام این تست بررسی صحت و سلامت مسیر داخلی و مشترک است.

آزمایش Thrombin Time

هدف از این تست بررسی کیفی و کمی فیبرینوژن است.

جدول جامع تست های انعقادی در سگ و گربه

پارامتر	نام کامل	نقش در انعقاد	مقدار نرمال در سگ	مقدار نرمال در گربه	توضیحات
BT	Bleeding Time (زمان خونریزی)	ارزیابی عملکرد پلاکت‌ها و عروق	1–5 دقیقه	1–3 دقیقه	افزایش در ترومبوسیتوپنی یا اختلال عملکرد پلاکت
PT	Prothrombin Time (زمان پروترومبین)	بررسی مسیر خارجی و مشترک (فاکتورهای VII، X، V، II، فیبرینوژن)	6–10 ثانیه	6–10 ثانیه	افزایش در بیماری‌های کبدی، مسمومیت با وارفارین
PTT	Partial Thromboplastin Time	بررسی مسیر داخلی (فاکتورهای XII، XI، IX، VIII)	8–15 ثانیه	9–20 ثانیه	افزایش در هموفیلی یا DIC
TT	Thrombin Time (زمان ترومبین)	ارزیابی تبدیل فیبرینوژن به فیبرین	15–20 ثانیه	15–21 ثانیه	افزایش در کمبود فیبرینوژن یا وجود FDP بالا
ACT	Activated Clotting Time	ارزیابی کلی مسیر داخلی انعقاد	<120 ثانیه	<120 ثانیه	ساده و در دسترس، اما حساسیت کمتر نسبت به PTT
PLT	Platelet Count (شمارش پلاکت)	تعداد پلاکت‌ها	200,000–500,000 /μL	300,000–800,000 /μL	کاهش شدید منجر به خونریزی، افزایش BT
Fibrinogen	غلظت فیبرینوژن پلاسما	پروتئین پیش‌ساز فیبرین	100–400 mg/dL	100–400 mg/dL	کاهش در DIC و بیماری کبدی، افزایش در التهاب
FDP	Fibrin Degradation Products	شاخص فیبرینولیز	منفی یا کم	منفی یا کم	افزایش در DIC، ترومبولیز فعال
D-dimer	D-dimer	مارکر تخصصی‌تر فیبرینولیز	<0.5 μg/mL (بسته به کیت)	<0.5 μg/mL	افزایش در ترومبوز، DIC، آمبولی ریوی

مقالات مرتبط

• هماتولوژی در سگ و گربه
• پارامترهای کلینیکال پاتولوژی در سگ و گربه

مطالعه بیشتر

• Hemostasis & fibrinolysis in animals